Batılı bir seyyahın gözünden Arabistan Seyahatleri

John Lewis Burchardt, “Arabistan Seyahatleri” kitabında, Nijer Nehri üzerinde yer alan memleketler hakkında istihbarat toplamak için Londra’dan başlayıp Suudi Arabistan’da son verdiği seyahatini anlatıyor.

Burchardt, 18. yüzyıldan itibaren yıldızı iyiden iyiye parlamış görünen Batı dünyası adına genelde Doğu’yu, özelde ise İslam toplumunu ve bu toplumun, üzerinde dağılmış olduğu toprakları keşfedip anlamak isteyen bir seyyahlar grubunun öncülerinden birisi.

Bu grup doğal ve kaçınılmaz olarak mensubu olduğu ya da adına çalıştığı ülke yönetim ve istihbarat unsurlarıyla doğrudan ya da dolaylı bir şekilde ilgili ya da ilişkilidir.

MÜSLÜMAN TACİR KILIĞINDA SEYAHAT ETTİ

Burckhardt, 2 Mart 1809’da Londra’dan başlayan seyahatine Malta’dan itibaren Hacı İbrahim olarak devam eder. Artık Müslüman bir tacir görünümündedir. Uzun süre Suriye’de kalır, Kudüs çevresindeki ‘kutsal toprakları’ dolaşır ve sonra Mısır’a geçer. Esas itibarıyla üslenmiş olduğu görev Nijer Nehri üzerinde yer alan memleketlere ve kaynağına ilişkin bilgiler edinmek ve ortaya koymaktır. Fizan üzerinden Sahra çölünü geçip Nijer Nehri’nin yakınında bulunan Timbuktu’ya (Mali) doğru gitmeyi planlar.

Hedefi olan güzergâh yönüne gidecek bir kervanı bekleyiş sırasında Nil nehri boyunca güneye doğru giderek Nubia seyahatini yapar. Kahire’ye dönüşünü Kızıldeniz’den Cidde’ye geçerek Hicaz topraklarında seyahatler yaparak gerçekleştirir. Dönem, Mekke ve Medine’de ve çevrelerinde Vehhabî işgalinin ve vahşetinin yaşanmış olduğu 8 yılın (1805-1813) hemen sonrasındaki dönemdir.

MÜSLÜMAN OLARAK DEFNEDİLİR

Kahire’deki bekleyişi sürerken üç ay sürecek bir de Sina turu gerçekleştirir. Nihayet, 1817 Nisan’ında beklemekte oluğu kervanın haberini alır ama o ağır bir hastalığa yakalanmıştır. Kaderin onun için belirlemiş olduğu göç güzergâhı farklıdır. 15 Ekim 1817’de vefat eder. Son dakikalarında arzu etmiş olduğu gibi Müslüman âdetlerine göre defnedilir. Kahire’de Müslüman mezarlığındaki kabri başındaki mezar taşı onu Müslüman olarak nitelemektedir.

Sonraki yıllarda bölgeye doluşacak olan Avrupalı ajanlar için yararlı ve gerekli birçok bilgi ve işaret bırakmak gibi bir hizmetlerinin olduğunu düşünsek de Burchardt ve benzeri Batılı seyyahların o dönemdeki gözlem ve notları Müslümanların 19. yüzyıldaki durumu ve sonraki gelişmeleri daha iyi anlayıp değerlendirmeleri açısından belli bir öneme sahiptir.