Temsili fotoğraf.

Koronavirüsü salgınında suni solunum cihazı krizi

Dünyada gün geçtikçe yayılmaya devam eden koronavirüsü pandemisi nedeniyle birçok hasta nefes darlığı yaşadığından solunum cihazlarına ihtiyaç duyuyor. Peki hangi ülkede ne kadar solunum cihazı var? Dünyada solunum cihazı yetersizliği yaşayan ülke var mı?

Rusya sağlık bakım sisteminin koronavirüs küresel salgını ile başa çıkıp çıkamayacağı açık bir sorun olarak önemini koruyor. Bir cevap bulmak için Rusya’daki koşulları İtalya’daki koşullarla karşılaştırmak gerekir. Salgınının çok etkilediği Lombardiya bölgesindeki yerel doktorlar, ciddi vakalarda hastaların nefes almasına yardım eden cihazların, yani suni solunum cihazı yetersizliğini tekrar tekrar vurguluyorlar. Online gazete Meduza tarafından toplanan veriler, Rusya’nın çok daha geniş ölçekte suni solunum cihazı temin edebileceğini gösterdi.

Ülkenin bazı coğrafi bölgelerinde -Moskova’dan söz etmiyoruz- kişi başına düşen suni solunum cihazı sayısı bile Batı ülkelerinde temin edilen suni solunum cihazı sayısını büyük ölçüde aşmaktadır. Bununla birlikte suni solunum cihazları hastalığı yenmek için tek başına yeterli değildir. Rusya ve İtalya’nın sağlık alt yapısı karşılaştırıldığında başka alanlarda sonuç Rusya için hiç de parlak görünmemektedir.

VİRÜS EN HIZLI İTALYA’DA YAYILDI

İtalya pek çok ülke arasında yeni koronavirüs salgınından en büyük darbeyi alan ülke. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre 19 Mart itibari ile İtalya’da yaklaşık 36 bin onaylanmış COVID-19 vakası bulunmakta ve 2 bin 978 kişinin bu virüs nedeniyle öldüğü bildirildi, bu da virüsün İtalya’da diğer ülkelere göre çok daha hızlı yayıldığını gösteriyor. 10 Mart tarihinde tüm ülkede karantina ilan edildiği halde, her gün yüzlerce yeni vaka ve ölüm bildiriliyor.

Kuzey İtalya, virüse karşı kötü bir mücadele yürütüyor. COVID-19 salgını ülkede salgının merkez üssü olan Lombardiya bölgesinde başladı. Avrupa Birliği’nin en gelişmiş ülkelerinden birinde, ülkenin en müreffeh bölgesinde ülkenin sağlık sistemi hazırlıksız yakalandığı kriz felaketinin ağırlığı altında çökmek üzere. Bir viral Facebook gönderisinde, Bergamo’dan cerrah Daniele Macchini, çalıştığı hastanedeki çalışma koşullarını savaş koşulları ya da tsunami sonrası ile karşılaştırıyor. Hastalığın bulaştığı kişi sayısı geometrik bir artış gösterirken, doktor ve hemşirelerin kendileri virüse maruz kalıyor ve her bir suni solunum cihazı, ağırlığınca altın kadar büyük bir değer taşıyor.

SUNİ SOLUNUM CİHAZLARI NEDEN GEREKLİDİR VE NE ÖLÇÜDE YARARLIDIRLAR?

Hastaneye yatışları yapılan COVID-19 hastalarının yüzde 20 -30 kadarı yoğun bakıma ihtiyaç duymaktadır. Bu hastalar arasından yüzde 41-71 kadarı da vücutlarına yeterli oksijen alabilmek için suni akciğer solunumuna gerek duymaktadırlar. Bu rakam da hastalık bulaşmış tüm hastaların yaklaşık yüzde 2 -4’üne eşdeğerdir.

Özellikle ağır vakalarda Ekstrakorporeal Membran Oksijenasyonu (ECMO) kullanılabilir. Bu karmaşık prosedür, hastanın kanını, vücudun dışında oksijen ekleyen ve karbondioksiti gideren bir cihaza yönlendirerek, hastanın solunumunu akciğerlere bırakmadan solunumun temel işlevlerini yerine getirmeyi içerir.

ECMO; COVID-19 vakalarının yüzde 0.1 – 0.3’ünde yararlı olabilir, ancak bu küresel salgındaki yararı halen kesin değildir. Bu prosedür, kanda pıhtılaşmanın artması ve enfeksiyon oluşma riski taşıdığından ilave adım olarak suni solunum cihazı kullanılması çok daha etkili olabilecektir. Örneğin, yeterli oksijeni tekrar alamayan hastalar, ventilasyon akciğerlere daha fazla alan kalabilmesi için mideleri üstüne çevrilebilir ve vücudun ventilasyon sürecine direncini azaltmak için kas faaliyeti doktorlar tarafından yapay olarak kapatılabilir.

Riskler göz önüne alındığında, ECMO cihazları Rusya da dahil olmak üzere nadiren kullanılmaktadır. Örneğin, Moskova’daki kurumlar arasında 144 yatakla en fazla yoğun bakım ünitesi yatağına sahip olan Yudin Şehir Klinik Hastanesi’nde ECMO geçtiğimiz yıl sadece 5 kez kullanılmıştır. Gerekli ekipman pahalıdır ve kullanımı oldukça özel beceriler gerektirir. DSÖ, COVID-19 vakalarında ECMO’nun kullanılmasını sadece deneyimli bir uzman varsa önermektedir.

RUSYA’DA KAÇ ADET SUNİ SOLUNUM CİHAZI VE ECMO CİHAZI BULUNUYOR?

Meduza, Rusya’nın pek çok bölgesinde Kırım da dahil olmak üzere devlet hastanelerinde kaçar adet ECMO ve suni solunum cihazı bulunduğunu belirlemek için açık kaynaklardan veri toplamıştır. Bu sayılar ayrıca her bölgenin nüfusu ile de karşılaştırılmıştır. Sonuçlar aşağıdaki tabloda verilmiştir; bölgeler kişi başına düşen suni solunum cihazı sayısına göre sıralanmıştır.

İtalya, ABD, İngiltere ve Ukrayna istatistikleri de karşılaştırma ölçütlerine dahil edilse de bu verilerin ülkeden ülkeye toplanma yöntemleri arasında farklılıklar olabilir. Örneğin Rusya sadece kamu kurumlarına ait rakamları paylaştığı halde İngiltere’deki veriler özel ve askeri kurumları da kapsamaktadır.

Bu veriler, Rusya için görece olumlu bir tablo ortaya koymaktadır: Ülke, suni solunum cihazı temin etme bakımından Batı ülkelerinden epey ilerdedir. Örneğin Rusya’da her 100 bin kişi için 27,3 suni solunum cihazı bulunmaktayken, ABD’de Johns Hopkins Üniversitesi’nin resmi verilerine göre ICU toplam 62 bin suni solunum cihazına sahiptir bu da 100 bin kişiye 18,8 adet cihaz düşüyor demektir. Rusya devlet hastanelerinde 40 bin suni solunum cihazı bulunmaktadır ve hastaneler koronavirüs küresel salgını yayıldıkça yenilerini satın almaktadırlar.

SOLUNUM CİHAZI ÜRETEN FİRMALAR YETİŞEMİYOR

Bu arada, İtalya’nın Protezione Civile olarak bilinen ulusal acil durum bakanlığına göre, tüm ülkede yaklaşık 5 bin suni solunum cihazı bulunuyor. Bu da 100 bin kişiye 8,3 cihaz düştüğü alamına geliyor. Bu, Kentucky ile aynı nüfus yoğunluğuna sahip Rusya’nın Ivanovo bölgesindeki cihaz sayısının yarısından daha azdır. İtalya, ülkedeki cihaz sayısını ikiye katlamak için acil bir girişimde bulunarak yeterli suni solunum cihazı almak istese de Reuters’e göre tüm dünyada tıbbi cihaz üreticileri küresel salgının tetiklediği sipariş seli ile uğraşıyorlar.

İngiltere’de Ulusal Sağlık Hizmetlerinden (NHS) doktorlar ülkenin koronavirüs küresel salgınına felakete yol açacak şekilde hazırlıksız yakalanacağı konusunda uyarıda bulunsalar da Parlamento Sağlık ve Sosyal Bakım Komitesi tüm ülkede 8 bin 175 suni solunum cihazı olduğunu ve bu rakama çocuklar için olanlar ve askeri ve özel kurumlarda bulunanların da dahil olduğunu açıkladı. Bu da Rusya’daki herhangi bir bölgedeki orana göre çok az olan, her 100 bin kişiye 12,9 cihaz düştüğü anlamına gelmektedir.

Moskova Sağlık Bakım Departmanı, “Moskova gerekli cihazlarla tamamen hazır durumdadır. Şu anda şehirde saydığımız yaklaşık 5 bin suni solunum cihazı bulunmaktadır. Potansiyel koronavirüs hastaları için 265 ilave makine de ayrılmış durumdadır” dedi. Bununla birlikte, bu cihazların hepsinin herhangi bir zamanda hemen kullanılamayacağını belirtmek gerekir: Kendi kendine nefes alamayan diğer hastalar zaten bunlara bağlı olabilir.

Devlete ait 40 bin suni solunum cihazının yanı sıra vakalarda ani bir artış olması durumunda devreye girecek özel kliniklerin kaynaklarından yararlanmak da mümkün olacaktır. Rusya’da suni solunum cihazlarının kiralandığı mecralar da bulunmaktadır. Bunlar halihazırda esas olarak evde bakım gören spinal müsküler atrofi (SMA) hastalarının yakınları tarafından kullanılmaktadır, ancak bu cihazlardan bazıları hastanelere yönlendirilebilir.

SOLUNUM CİHAZLARININ KULLANIŞINI SADECE UZMANLAR BİLİYOR

Bu, Rusların her tür durumda suni solunum cihazlarını kendi başlarına kullanabilecekleri anlamına gelmez elbette. Suni solunum cihazları ülkede serbestçe satılabiliyor ve fiyatları 100 bin rubleden sadece günün belli saatlerinde çalışması istenen mobil versiyonlarda birkaç milyon rubleye çıkmaktadır, tam teşekküllü olan makineleri ise sadece özel olarak eğitilmiş profesyoneller kullanabilmektedir. Kiralık suni solunum cihazları, kullanacak bir uzman olmazsa bir işe yaramazlar.

Şu an itibarıyla resmi vaka sayısına göre Rusya, COVID-19 küresel salgınının zaman tablosunu epey geriden takip etmektedir. 20 Mart 2020 itibariyle, ülkenin ulusal tüketici refahı ajansı Rospotrebnadzor, Rusya’da 253 doğrulanmış enfeksiyon bildirdi. Rusya’da koronavirüs nedeniyle onaylanan ilk ölüm, Moskova 2 Numaralı Enfeksiyon Hastalıkları Hastanesi’nde 19 Mart tarihinde görüldü. Hasta 79 yaşında ve kronik olarak hastaydı; Moskova’nın baş patoloğu Oleg Zairatyants, ölüm sebebinin ‘zatürree değil patlayan kan pıhtısı’ olarak kaydedildiğini söyledi.

Yeni koronavirüse yakalanmış Rusların çoğu Moskova 40 Numaralı Şehir Kliniği Hastanesinde tedavi ediliyor. 20 Mart sabahı hastanenin başhekimi Denis Protsenko Facebook’ta hiçbir COVID-19 hastasının henüz suni akciğer solunumuna ihtiyaç duymadığını yazdı.

YANİ O KADAR DA KÖTÜ DEĞİL Mİ? RUSLAR SALGINA KARŞI GÜVENİLİR KORUMAYA SAHİP Mİ?

Bu kadar çok suni solunum cihazı olması, krizde belirleyici bir avantaj sağlamayabilir. Anestezist ve yoğun bakım doktoru lan ve 14 bin 400 üyeli Facebook grubu Medical Emergencies sayfasının moderatörü olan Vladimir Budyansky, değişik türde suni solunum cihazları olduğunu söyledi. Bunlardan bazıları çeşitli seviyelerde solunum güçlüğü çeken hastalara 24 saat boyunca suni solunum sağlayan Batı’da üretilmiş cihazlar. Diğerleri ise, onun dediğine göre “eski model” cihazlar. Bunlar içinde bulunduğumuz dönemde, akciğer solunumu için o kadar da kullanışlı değiller.

Budyansky, “Bunun da ötesinde, yapay akciğer solunumu oldukça ince ayarlanması gereken, karmaşık bir süreçtir. Cihazın kendisinden başka şeylerin de olması gerekir. Hala suni solunum yapmaya imkan veren anestezi cihazları bulunmaktadır, ancak bunların ameliyatlarda kullanılması gerekir ve bunların belli bir ayar aralığı bulunmamaktadır.

ÇEŞİTLİ SUNİ SOLUNUM CİHAZLARI VAR

Yoğun bakım ünitesinde veya acil serviste bir hastada suni solunum cihazı kullanmak, 5 ila 10 gün, bazen aylar alabilen farklı, daha karmaşık bir iştir – sadece birkaç saati için ameliyat masasında kullanılan bir cihazla bu işi yapamazsınız. Ambulanslarda bulunan mobil suni solunum cihazları ise hastaları bir yerden bir yere naklederken 1 – 12 saat arasında suni solunum yapmak içindir. Kısacası, burada tek bir tür suni solunum cihazından söz etmiyoruz. Bunlar da arabalar gibi, bazısı arazide kullanmak için bazısı da şehir içinde kullanmak üzere yapılmış” dedi.

Suni solunum cihazının gerçekten hastanın ihtiyacına uygun olup olmadığı sorusunun yanında, hastanın suni solunuma bağlanmışsa, zorlu koşulların söz konusu olduğu da ortadadır. Bu, bir dizi kritik bakım prosedürüne, özel ekipmana ve bu ekipmanı kullanabilen ve bu önlemleri uygulayabilen tıp uzmanlarına ihtiyaç duyulduğu anlamına gelir. Budyansky’nin görüşüne göre, burada Rus tıbbı İtalya’nın gerisine düşmektedir.

“İTALYA’NIN SAĞLIK SİSTEMİ RUSYA’DAN ÇOK DAHA İYİ”

Buydansky “İtalyan sağlık sistemi, tüm sıralamalarda dünyanın en iyilerinden biri olarak kabul ediliyor. Her zaman ilk beşte yer alıyor. Eğitim seviyelerini kendim gördüm. Her şey eşit olduğu takdirde, ülkenin bazı bölgelerinde kritik hastaları tedavi etmede nispeten sorunlu bir durum yaşayabiliriz. Hastanelerde ameliyathaneleri anında yoğun bakım ünitesi haline getirmeleri gerekti, yatak sayısının azlığı, suni solunum cihazı eksikliğinden daha büyük bir sorun oluşturdu onlar için.

Diyelim ki ortalama bir yoğun bakım ünitesini alalım: 20 yatak ve her birinde suni solunum cihazına bağlı bir kişi var. Onlarla aynı ekipmana sahibiz, doktorlar var, hemşireler var. Bence pek çok durumda çeşitli nedenlerle işleri daha kötü bir duruma sokacağız. Örneğin, onlar yeterli hemşire olmadığını söylediklerinde hasta başına bir hemşire düştüğünü söylüyorlar ve artık her iki hastaya bir hemşire düşüyor. Bizde ise zaten her dört ya da beş hasta için bir hemşire bulunuyor. Bu durumda onlar için normalden iki kat kötü olan durum, bizim normal durumumuzdan iki kat daha iyi bir durum olarak karşımıza çıkıyor” şeklinde konuştu.

Meduza